Cztery ciche wrogi zdrowych lat. Co je napędza i jak ich nie przegapić

Żyjemy dłużej, ale nie zawsze w dobrej formie. Jak wskazuje artykuł Interii Zdrowie, w medycynie długowieczności coraz częściej rozróżnia się długość życia (lifespan) i tak zwane healthspan, czyli okres przeżyty bez istotnych ograniczeń wynikających z chorób. Dla pacjenta to pytanie nie tylko o wiek, ale o to, czy zachowamy samodzielność, pamięć i zdolność do codziennych czynności.

Co mówią dane o zdrowiu w Polsce

Według Światowej Organizacji Zdrowia oczekiwana długość życia w zdrowiu (HALE) wynosiła w Polsce w 2023 roku 66,9 roku, przy średniej dla europejskiego regionu WHO na poziomie 66,7 roku. Główny Urząd Statystyczny podaje inne wartości, bo liczy trwanie życia bez ograniczeń sprawności: w 2024 roku 61,62 roku dla mężczyzn i 65,32 roku dla kobiet. Różnice wynikają, jak zaznaczono w źródle, z odmiennej metodologii, więc nie należy porównywać tych liczb wprost.

Statystyki opisują całą populację. Nie oznaczają, że każdy po przekroczeniu określonego wieku zaczyna chorować. Pokazują jednak, dlaczego profilaktyka chorób przewlekłych zyskuje na znaczeniu.

Cztery grupy schorzeń, na które warto uważać

Amerykański lekarz Peter Attia, specjalista od medycyny długowieczności, spopularyzował określenie „czterech jeźdźców” dla chorób szczególnie groźnych w późniejszym życiu. Są to:

• choroby sercowo-naczyniowe, czyli miażdżyca, zawały i udary;
• nowotwory, których ryzyko wielu typów rośnie z wiekiem;
• choroby neurodegeneracyjne, m.in. choroba Alzheimera;
• zaburzenia metaboliczne, takie jak insulinooporność, stłuszczeniowa choroba wątroby i cukrzyca typu 2.

Szczególnie istotne są zaburzenia metaboliczne, bo mogą współistnieć z pozostałymi schorzeniami i zwiększać ryzyko ich rozwoju. Wiele z tych procesów przez lata nie daje objawów, dlatego dobre samopoczucie nie jest powodem, by rezygnować z badań.

Prawidłowy wynik to nie zawsze pełny obraz

Pojedynczy wynik badania nie zawsze mówi wszystko. Lekarz może w określonych sytuacjach zlecić dodatkowe badania. Apolipoproteina B pomaga ocenić liczbę cząstek sprzyjających miażdżycy, szczególnie u osób z otyłością, cukrzycą typu 2 lub podwyższonymi trójglicerydami. Hemoglobina glikowana (HbA1c) odzwierciedla średni poziom glukozy z ostatnich dwóch–trzech miesięcy i pomaga w diagnostyce cukrzycy oraz stanu przedcukrzycowego. Insulina na czczo nie jest zalecana jako rutynowe badanie przesiewowe u wszystkich, a hs-CRP nie powinno być traktowane jako uniwersalny test na przedwczesne starzenie.

Co realnie wpływa na zdrowe lata

Genetyka i środowisko mają znaczenie, ale duży wpływ mają też codzienne nawyki. Według WHO dorośli powinni wykonywać co najmniej 150–300 minut umiarkowanej aktywności tygodniowo oraz ćwiczenia wzmacniające mięśnie co najmniej dwa razy w tygodniu. W starszym wieku ważne są ćwiczenia równowagi, które ograniczają ryzyko upadków. Równie istotne są zbilansowana dieta, unikanie palenia, ograniczenie alkoholu oraz regularna kontrola ciśnienia, cholesterolu i glukozy.

Osobną wiadomość przynosi badanie opublikowane w PNAS, o którym informuje Medical Xpress. Zespół z Instytutu Psychiatrii Maxa Plancka w Monachium, kierowany przez Alicię Schowe, analizował ślady biologiczne stresu pandemii u prawie tysiąca uczestników z Niemiec. Mierzono zegary epigenetyczne, czyli zmiany metylacji DNA. Pandemia przyspieszyła tempo starzenia epigenetycznego u wszystkich badanych, najbardziej u osób, które miały gorszy stan zdrowia przed pandemią. U nastolatków wyraźniejszy wpływ miało odczuwane obciążenie pandemią, a autorzy łączą to z wiekiem dojrzewania i ograniczeniem kontaktów z rówieśnikami. Badacze zaznaczają, że to pierwsze takie badanie, a skutków dla zachorowalności trzeba dopiero szukać w dalszych obserwacjach.

Co to oznacza dla pacjenta

W praktyce nie ma jednego testu ani jednego nawyku, który decyduje o zdrowych latach. Warto regularnie wykonywać badania profilaktyczne zalecane dla wieku, a przy niepokojących wynikach omówić z lekarzem, czy potrzebne są dodatkowe badania. Jeśli pojawi się nagła słabość po jednej stronie ciała, trudności z mową, silny ból w klatce piersiowej lub duszność, nie czekaj: dzwoń pod 112.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza. Jeśli masz niepokojące objawy, skontaktuj się z lekarzem, a w nagłych przypadkach dzwoń pod 112.